Thị trường xuất khẩu Việt Nam và động lực tăng trưởng

Điểm cốt lõi là Việt Nam vẫn duy trì vai trò một nền kinh tế định hướng xuất khẩu, nhưng động lực tăng trưởng không còn chỉ đến từ chi phí lao động, đơn hàng gia công hay mở rộng sản lượng. Động lực mới nằm ở khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, tận dụng FTA, nâng tỷ lệ nội địa hóa, đáp ứng tiêu chuẩn thị trường nhập khẩu và giảm rủi ro phụ thuộc vào một số thị trường lớn.

Bức tranh thị trường xuất khẩu Việt Nam hiện nay

Thị trường xuất khẩu của Việt Nam có độ mở rất cao và gắn chặt với các trung tâm tiêu dùng lớn như Hoa Kỳ, Trung Quốc, EU, ASEAN, Nhật Bản và Hàn Quốc. Trong nửa đầu năm 2026, tổng kim ngạch thương mại hàng hóa của Việt Nam đạt 549,69 tỷ USD, tăng 27,1% so với cùng kỳ; riêng xuất khẩu đạt khoảng 266,52 tỷ USD, tăng 21%.

Điều này cho thấy xuất khẩu vẫn là một trụ cột tăng trưởng quan trọng. Tuy nhiên, bản chất tăng trưởng không đồng đều giữa các khu vực. Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam trong nửa đầu năm 2026 với 86,5 tỷ USD, trong khi Trung Quốc là thị trường nhập khẩu lớn nhất với 115,2 tỷ USD.

Cấu trúc này tạo ra một đặc điểm đáng chú ý: Việt Nam xuất siêu lớn sang các thị trường tiêu dùng phát triển, nhưng lại nhập siêu mạnh từ các thị trường cung ứng nguyên phụ liệu, linh kiện và máy móc. Vì vậy, khi đánh giá thị trường xuất khẩu, không thể chỉ nhìn vào doanh số bán ra mà phải nhìn cả chuỗi cung ứng phía sau.

Vì sao thị trường xuất khẩu là động lực tăng trưởng của Việt Nam?

Thị trường xuất khẩu tạo tăng trưởng cho Việt Nam qua ba cơ chế chính.

Thứ nhất, xuất khẩu mở rộng quy mô sản xuất. Khi doanh nghiệp bán được hàng vào thị trường lớn, sản lượng tăng, công suất nhà máy được khai thác tốt hơn và nhu cầu lao động, logistics, bao bì, nguyên liệu, dịch vụ tài chính cũng tăng theo.

Thứ hai, xuất khẩu kéo dòng vốn đầu tư. Các tập đoàn quốc tế chọn Việt Nam không chỉ vì thị trường nội địa, mà còn vì khả năng dùng Việt Nam như một cứ điểm sản xuất để phục vụ Hoa Kỳ, EU, ASEAN và các thị trường FTA.

Thứ ba, xuất khẩu buộc doanh nghiệp nâng chuẩn. Muốn vào EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản hay Hàn Quốc, doanh nghiệp phải đáp ứng yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, lao động, môi trường, an toàn sản phẩm và quy tắc xuất xứ. Đây là áp lực, nhưng cũng là động lực nâng cấp năng lực cạnh tranh.

Năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam được ước tính đạt khoảng 920 tỷ USD; trong đó xuất khẩu khoảng 470,59 tỷ USD, tăng 15,9%, và nhập khẩu khoảng 449,41 tỷ USD, giúp Việt Nam duy trì thặng dư thương mại hơn 21 tỷ USD.

Các thị trường xuất khẩu trọng điểm của Việt Nam

Hoa Kỳ là thị trường có vai trò đặc biệt vì quy mô tiêu dùng lớn và nhu cầu cao đối với hàng điện tử, dệt may, giày dép, đồ gỗ, máy móc và hàng tiêu dùng. Tuy nhiên, đây cũng là thị trường nhạy cảm với vấn đề thặng dư thương mại, xuất xứ hàng hóa và chính sách thuế.

EU là thị trường có giá trị cao, nhưng đi kèm tiêu chuẩn khắt khe về môi trường, lao động, an toàn sản phẩm và phát triển bền vững. EVFTA giúp Việt Nam có lợi thế thuế quan, nhưng lợi thế này chỉ chuyển thành đơn hàng thực tế khi doanh nghiệp đáp ứng được quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn kỹ thuật.

Trung Quốc vừa là thị trường xuất khẩu lớn, vừa là nguồn cung nguyên liệu quan trọng. Với nông sản, thủy sản và một số nhóm hàng công nghiệp, Trung Quốc có sức mua lớn nhưng cũng thay đổi nhanh về tiêu chuẩn kiểm dịch, cửa khẩu, thương mại chính ngạch và truy xuất nguồn gốc.

ASEAN, Nhật Bản và Hàn Quốc đóng vai trò bổ sung quan trọng. Đây là các thị trường gần về địa lý, có liên kết sản xuất sâu với Việt Nam và phù hợp với nhóm hàng công nghiệp, linh kiện, thực phẩm chế biến, nông sản và hàng tiêu dùng.

Cơ hội mới của thị trường xuất khẩu Việt Nam

Cơ hội lớn nhất là dịch chuyển chuỗi cung ứng. Khi doanh nghiệp toàn cầu muốn đa dạng hóa khỏi một nguồn cung duy nhất, Việt Nam có lợi thế nhờ vị trí địa lý, năng lực sản xuất, mạng lưới FTA và kinh nghiệm xuất khẩu.

Cơ hội thứ hai là nâng cấp từ gia công sang giá trị cao hơn. Nếu doanh nghiệp chỉ gia công, biên lợi nhuận thấp và dễ bị thay thế. Nếu tham gia thiết kế, nguyên liệu, thương hiệu, phân phối hoặc dịch vụ hậu cần, giá trị giữ lại trong nước sẽ cao hơn.

Cơ hội thứ ba là khai thác tốt hơn các FTA. Tuy nhiên, mức tận dụng ưu đãi FTA vẫn còn dư địa lớn. Một báo cáo của VITIC dẫn thông tin ngành công thương cho biết tỷ lệ tận dụng ưu đãi FTA khoảng 31%, cho thấy còn nhiều không gian để doanh nghiệp cải thiện chứng nhận xuất xứ, hồ sơ kỹ thuật và chiến lược thị trường.

Thách thức lớn nhất: phụ thuộc thị trường và phụ thuộc đầu vào

Thách thức của thị trường xuất khẩu Việt Nam không chỉ nằm ở đầu ra, mà còn nằm ở đầu vào.

Ở đầu ra, Việt Nam phụ thuộc nhiều vào một số thị trường lớn. Khi Hoa Kỳ, EU hoặc Trung Quốc thay đổi chính sách thuế, tiêu chuẩn nhập khẩu, kiểm soát xuất xứ hoặc nhu cầu tiêu dùng, doanh nghiệp Việt Nam có thể chịu tác động nhanh.

Ở đầu vào, nhiều ngành xuất khẩu vẫn phụ thuộc vào nguyên phụ liệu, linh kiện, máy móc nhập khẩu. Điều này khiến giá trị xuất khẩu cao nhưng giá trị gia tăng nội địa chưa tương xứng. Trong nửa đầu năm 2026, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 79,9% kim ngạch xuất khẩu, cho thấy vai trò rất lớn của FDI trong năng lực xuất khẩu Việt Nam.

Vì vậy, tăng trưởng xuất khẩu bền vững không thể chỉ dựa vào mở thêm đơn hàng. Việt Nam cần tăng năng lực cung ứng nội địa, phát triển công nghiệp hỗ trợ, giảm chi phí logistics và nâng khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Điều kiện để thị trường xuất khẩu tăng trưởng bền vững

Muốn thị trường xuất khẩu tiếp tục là động lực tăng trưởng, Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ “mở rộng kim ngạch” sang “nâng chất lượng kim ngạch”.

Điều này gồm năm hướng chính:

• Tăng tỷ lệ nội địa hóa trong các ngành điện tử, dệt may, da giày, cơ khí và chế biến
• Chuyển từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu trong nông sản, thủy sản và thực phẩm
• Tận dụng tốt hơn FTA thông qua quy tắc xuất xứ, chứng nhận và tiêu chuẩn kỹ thuật
• Đa dạng hóa thị trường để giảm rủi ro phụ thuộc vào một vài thị trường lớn
• Xây dựng năng lực phòng vệ thương mại, cảnh báo rủi ro và quản trị tuân thủ

Nếu làm được điều này, xuất khẩu không chỉ tạo tăng trưởng ngắn hạn mà còn nâng cấp cấu trúc sản xuất của nền kinh tế.

Hiểu đúng về động lực tăng trưởng xuất khẩu

Một hiểu nhầm phổ biến là xuất khẩu tăng nghĩa là doanh nghiệp Việt Nam chắc chắn đang mạnh hơn. Điều này không luôn đúng.

Xuất khẩu có thể tăng nhờ nhu cầu thị trường, nhờ FDI, nhờ dịch chuyển đơn hàng hoặc nhờ giá hàng hóa tăng. Nhưng năng lực thực chất chỉ tăng khi doanh nghiệp Việt Nam giữ được nhiều giá trị hơn trong chuỗi: nguyên liệu, công nghệ, tiêu chuẩn, thương hiệu, dữ liệu khách hàng và kênh phân phối.

Vì vậy, chỉ số cần theo dõi không chỉ là kim ngạch xuất khẩu, mà còn là tỷ lệ nội địa hóa, mức tận dụng FTA, giá trị gia tăng, mức độ phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu, số vụ điều tra phòng vệ thương mại và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn xanh.

Thị trường xuất khẩu Việt Nam vẫn là một trong những động lực tăng trưởng quan trọng nhất của nền kinh tế. Cơ hội đến từ quy mô thị trường toàn cầu, mạng lưới FTA, dịch chuyển chuỗi cung ứng và năng lực sản xuất ngày càng mở rộng.

Tuy nhiên, cơ hội này chỉ bền vững khi Việt Nam giảm phụ thuộc vào một số thị trường lớn, nâng tỷ lệ nội địa hóa, tăng giá trị gia tăng và đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn thương mại mới. Trong giai đoạn tới, lợi thế xuất khẩu của Việt Nam sẽ không chỉ nằm ở giá cạnh tranh, mà nằm ở khả năng sản xuất đáng tin cậy, tuân thủ chuẩn quốc tế và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.