Ngành sản xuất Việt Nam trước xu hướng chuyển dịch

Vì sao Việt Nam trở thành điểm đến của chuỗi cung ứng sản xuất?

Việt Nam nổi lên nhờ kết hợp giữa vị trí địa lý gần các trung tâm công nghiệp châu Á, mạng lưới FTA rộng, hạ tầng logistics xuất khẩu ngày càng hoàn thiện và chi phí lao động vẫn cạnh tranh. World Bank đánh giá Việt Nam là bên hưởng lợi rõ rệt từ tái cấu trúc chuỗi giá trị khu vực, với các lợi thế gồm chi phí lao động thấp, thị trường nội địa mở rộng, hạ tầng logistics định hướng xuất khẩu và độ phủ FTA lớn.

Điểm quan trọng là dòng dịch chuyển hiện nay không chỉ là “rời khỏi một quốc gia để đến Việt Nam”. Doanh nghiệp toàn cầu thường áp dụng mô hình đa điểm: giữ một phần sản xuất ở Trung Quốc, đồng thời mở rộng nhà máy tại Việt Nam, Ấn Độ, Indonesia hoặc Mexico để giảm rủi ro địa chính trị, thuế quan và gián đoạn vận tải.

Vì vậy, cơ hội của ngành sản xuất Việt Nam nằm ở khả năng trở thành mắt xích ổn định trong mạng lưới khu vực, chứ không chỉ là điểm đến thay thế chi phí thấp.

Ngành sản xuất đang đóng vai trò gì trong tăng trưởng Việt Nam?

Sản xuất đã trở thành trụ cột của tăng trưởng xuất khẩu và thu hút FDI. Năm 2025, GDP Việt Nam tăng 8%, được hỗ trợ bởi sự phục hồi mạnh của xuất khẩu sản xuất và nhu cầu trong nước; World Bank dự báo tăng trưởng giảm về 6,8% năm 2026 trước khi phục hồi lên 7,1% năm 2027. (Ngân hàng Thế giới)

Dòng vốn FDI cũng cho thấy vai trò trung tâm của sản xuất. Năm 2025, vốn FDI thực hiện đạt 27,62 tỷ USD, tăng 9% so với cùng kỳ; trong đó chế biến chế tạo nhận 22,88 tỷ USD, tương đương 82,8% tổng FDI thực hiện. (The Investor)

Điều này cho thấy ngành sản xuất không chỉ tạo sản lượng, mà còn kéo theo nhu cầu về khu công nghiệp, logistics, lao động kỹ thuật, nhà cung ứng linh kiện, dịch vụ kiểm định, năng lượng và tài chính doanh nghiệp.

Cơ hội lớn nhất: từ gia công sang chuỗi giá trị cao hơn

Cơ hội thực sự không nằm ở việc có thêm nhiều đơn hàng gia công, mà ở khả năng nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị. Khi các ngành điện tử, thiết bị dữ liệu, bán dẫn phụ trợ và hàng hóa liên quan đến AI tăng trưởng, Việt Nam có cơ hội tham gia sâu hơn vào các công đoạn có giá trị cao hơn.

World Bank ghi nhận tỷ trọng xuất khẩu hàng hóa liên quan đến AI của Việt Nam tăng từ khoảng 20% GDP năm 2023 lên khoảng 32% GDP năm 2025, thuộc nhóm cao trên thế giới.

Tuy nhiên, cơ hội này đi kèm điều kiện: doanh nghiệp nội địa phải đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng, thời gian giao hàng, truy xuất nguồn gốc, quản trị ESG, tự động hóa và năng lực kỹ thuật. Nếu không, Việt Nam có thể tăng xuất khẩu nhưng phần giá trị giữ lại trong nước vẫn thấp.

Rủi ro không thể bỏ qua của ngành sản xuất Việt Nam

Rủi ro lớn nhất là phụ thuộc vào xuất khẩu, FDI và linh kiện nhập khẩu. World Bank lưu ý Việt Nam có độ mở thương mại gần 170% GDP, khiến nền kinh tế rất nhạy cảm với biến động toàn cầu. (Ngân hàng Thế giới)

Ngoài ra, khoảng cách giữa khu vực FDI và doanh nghiệp nội địa vẫn là điểm nghẽn. Nếu doanh nghiệp trong nước không tham gia được vào chuỗi cung ứng cấp 1, cấp 2, lợi ích từ dịch chuyển chuỗi cung ứng sẽ tập trung nhiều vào khu vực FDI, trong khi năng lực công nghiệp nội địa tăng chậm.

PMI cũng cho thấy bức tranh có hai mặt. Tháng 6/2026, PMI sản xuất Việt Nam đạt 51,8 điểm, vẫn trên ngưỡng 50, phản ánh điều kiện kinh doanh tiếp tục cải thiện, nhưng giảm so với 52,8 điểm của tháng 5. (PMI) Điều này cho thấy đà tăng vẫn còn, nhưng áp lực đơn hàng, chi phí đầu vào và chuỗi cung ứng chưa biến mất.

Doanh nghiệp sản xuất cần chuẩn bị gì?

Doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển từ tư duy “nhận đơn hàng” sang tư duy “đủ năng lực tham gia chuỗi cung ứng”. Điều đó đòi hỏi bốn năng lực chính.

Thứ nhất là năng lực tiêu chuẩn hóa. Nhà mua hàng toàn cầu thường yêu cầu hệ thống quản lý chất lượng, kiểm soát lỗi, truy xuất nguyên liệu, an toàn lao động và tuân thủ môi trường.

Thứ hai là năng lực vận hành. Doanh nghiệp cần rút ngắn thời gian giao hàng, ổn định chất lượng, giảm tỷ lệ lỗi và kiểm soát chi phí theo dữ liệu.

Thứ ba là năng lực công nghệ. Tự động hóa, số hóa sản xuất, quản trị tồn kho và kết nối dữ liệu với khách hàng sẽ quyết định khả năng nhận đơn hàng lớn.

Thứ tư là năng lực liên kết. Doanh nghiệp nội địa khó đi một mình nếu thiếu cụm ngành, nhà cung ứng phụ trợ, trung tâm kiểm định, logistics và hỗ trợ tài chính.

Triển vọng ngành sản xuất Việt Nam trong giai đoạn tới

Triển vọng của ngành sản xuất Việt Nam vẫn tích cực, nhưng không còn là câu chuyện tăng trưởng dễ dàng. Làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng mở ra cơ hội lớn, song lợi thế chi phí sẽ giảm dần khi lương tăng, yêu cầu môi trường chặt hơn và cạnh tranh từ các quốc gia khác mạnh hơn.

Việt Nam sẽ có lợi thế bền vững hơn nếu chuyển từ “điểm đến sản xuất” thành “hệ sinh thái sản xuất”. Điều này nghĩa là không chỉ có nhà máy FDI, mà còn có doanh nghiệp nội địa đủ năng lực cung ứng, lao động kỹ thuật cao, hạ tầng năng lượng ổn định, logistics hiệu quả và khung chính sách hỗ trợ nâng cấp công nghiệp.

Ngành sản xuất Việt Nam đang đứng trước thời điểm quan trọng. Cơ hội từ chuyển dịch chuỗi cung ứng là có thật, được hỗ trợ bởi FDI, xuất khẩu và vị thế ngày càng rõ trong sản xuất khu vực. Nhưng để biến cơ hội thành năng lực cạnh tranh dài hạn, Việt Nam cần vượt khỏi vai trò gia công chi phí thấp, nâng tỷ lệ giá trị nội địa và phát triển các doanh nghiệp có năng lực tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.