Xu hướng xuất khẩu tác động đến doanh nghiệp Việt Nam

Bức tranh chung của xu hướng xuất khẩu

Thương mại toàn cầu vẫn duy trì đà tăng, nhưng mức độ ổn định thấp hơn trước. UNCTAD ghi nhận thương mại toàn cầu năm 2025 tăng khoảng 7,5%, đạt mức kỷ lục 35 nghìn tỷ USD; trong đó thương mại hàng hóa đóng góp phần lớn mức tăng. Sang năm 2026, đà tăng vẫn tiếp diễn ở giai đoạn đầu năm nhưng được cảnh báo là mong manh do căng thẳng thương mại, chi phí giao dịch cao hơn và biến động địa chính trị.

Điểm quan trọng với doanh nghiệp Việt Nam là tăng trưởng xuất khẩu không còn đến từ việc bán được nhiều hàng hơn một cách đơn thuần. Tăng trưởng phụ thuộc nhiều hơn vào việc doanh nghiệp có đáp ứng đúng nhu cầu thị trường, tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu phát thải, quy tắc xuất xứ và tốc độ giao hàng hay không.

Nói cách khác, xu hướng xuất khẩu đang chuyển từ “mở rộng sản lượng” sang “mở rộng năng lực cạnh tranh”.

Dịch chuyển chuỗi cung ứng tạo cơ hội cho Việt Nam

Một xu hướng lớn là sự tái phân bổ dòng thương mại giữa các khu vực. UNCTAD chỉ ra rằng khi thương mại Mỹ - Trung suy giảm, một số nền kinh tế trung gian như Việt Nam, Indonesia, Campuchia và Ai Cập nổi lên như các “connector economies”, đóng vai trò điểm lắp ráp, trung chuyển hoặc ổn định chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cơ chế của xu hướng này khá rõ: khi doanh nghiệp quốc tế muốn giảm phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất, họ tìm kiếm các quốc gia có năng lực sản xuất, chi phí cạnh tranh, vị trí logistics thuận lợi và khả năng tham gia các hiệp định thương mại. Việt Nam có lợi thế ở nhiều ngành như điện tử, dệt may, da giày, đồ gỗ, nông sản chế biến và linh kiện công nghiệp.

Tuy nhiên, cơ hội không tự động chuyển thành đơn hàng bền vững. Nếu doanh nghiệp chỉ nhận gia công ở công đoạn thấp, giá trị gia tăng sẽ mỏng và dễ bị thay thế. Cơ hội lớn hơn nằm ở việc nâng cấp năng lực thiết kế, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc, đóng gói, chứng nhận và dịch vụ sau bán hàng.

Xu hướng hàng công nghệ, AI và sản phẩm xanh

Một động lực mới của xuất khẩu toàn cầu là nhu cầu với hàng hóa liên quan đến công nghệ số, AI, điện tử và công nghiệp xanh. UNCTAD đánh giá thương mại liên quan đến AI và ICT đã đóng góp đáng kể vào tăng trưởng sản xuất năm 2025 và tiếp tục là động lực trong các quý tiếp theo.

Điều này tác động trực tiếp đến Việt Nam vì xuất khẩu điện tử, linh kiện, máy móc và thiết bị đã trở thành nhóm hàng quan trọng. Khi nhu cầu quốc tế tăng với trung tâm dữ liệu, thiết bị bán dẫn, hạ tầng số và chuỗi cung ứng công nghệ, các doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái sản xuất.

Song song đó, xu hướng xanh hóa xuất khẩu ngày càng mạnh. Thị trường nhập khẩu không chỉ quan tâm sản phẩm có giá tốt, mà còn quan tâm sản phẩm được sản xuất như thế nào. Các yếu tố như phát thải carbon, năng lượng tái tạo, vật liệu tái chế, bao bì bền vững và trách nhiệm xã hội đang trở thành điều kiện cạnh tranh.

Giới hạn của xu hướng này là chi phí tuân thủ cao. Doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể gặp khó khi đầu tư hệ thống đo lường phát thải, chứng nhận quốc tế hoặc chuyển đổi nguyên liệu. Vì vậy, xanh hóa không nên được hiểu như hoạt động truyền thông, mà là năng lực vận hành cần được chuẩn hóa.

Thị trường xuất khẩu mở rộng nhưng yêu cầu khắt khe hơn

Các hiệp định thương mại tiếp tục mở ra cơ hội tiếp cận thị trường. Gần đây, EFTA gồm Iceland, Liechtenstein, Na Uy và Thụy Sĩ đã hoàn tất đàm phán hiệp định thương mại tự do với Việt Nam; thỏa thuận bao gồm nhiều nội dung như quy tắc xuất xứ, đầu tư, sở hữu trí tuệ, cạnh tranh, phòng vệ thương mại và mua sắm chính phủ.

Điều này cho thấy cơ hội mở rộng thị trường không chỉ nằm ở các thị trường truyền thống như Mỹ, EU, Trung Quốc, Nhật Bản hay Hàn Quốc. Doanh nghiệp Việt Nam có thể khai thác thêm các thị trường có sức mua cao, yêu cầu chất lượng cao và biên lợi nhuận tốt hơn.

Tuy nhiên, thị trường càng có giá trị thì rào cản càng lớn. Rào cản không chỉ là thuế quan, mà còn là tiêu chuẩn kỹ thuật, hồ sơ chứng nhận, quy định nhãn mác, kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc, lao động, môi trường và sở hữu trí tuệ. Doanh nghiệp muốn xuất khẩu bền vững cần chuẩn bị năng lực đáp ứng ngay từ khâu sản xuất, không phải đến khi có đơn hàng mới xử lý.

Rủi ro từ chi phí thương mại và biến động địa chính trị

Xu hướng xuất khẩu cũng chịu ảnh hưởng mạnh từ chi phí vận tải, năng lượng, bảo hiểm, tỷ giá và xung đột khu vực. UNCTAD cảnh báo chi phí thương mại tăng do thuế quan, thay đổi quy định và sự suy yếu của các quy tắc thương mại có thể làm triển vọng thương mại toàn cầu trở nên bất định hơn.

Với doanh nghiệp Việt Nam, rủi ro này thể hiện ở ba điểm. Thứ nhất, giá thành xuất khẩu có thể tăng dù năng lực sản xuất không đổi. Thứ hai, thời gian giao hàng có thể kéo dài nếu tuyến vận tải bị gián đoạn. Thứ ba, khách hàng quốc tế có thể thay đổi đơn hàng nhanh hơn để tránh rủi ro tồn kho hoặc biến động chính sách.

Do đó, năng lực quản trị rủi ro đang trở thành một phần của năng lực xuất khẩu. Doanh nghiệp cần đa dạng hóa thị trường, đa dạng hóa nhà cung ứng đầu vào, xây dựng phương án logistics thay thế và theo dõi sát thay đổi chính sách tại thị trường nhập khẩu.

Doanh nghiệp Việt Nam cần thích ứng như thế nào

Để tận dụng xu hướng xuất khẩu, doanh nghiệp không nên chỉ hỏi “thị trường nào đang tăng”, mà cần hỏi “năng lực nào giúp mình bán được bền vững vào thị trường đó”.

Trước hết, doanh nghiệp cần xác định lại lợi thế cạnh tranh. Nếu lợi thế chỉ là giá rẻ, doanh nghiệp dễ bị thay thế khi chi phí lao động, logistics hoặc nguyên liệu tăng. Nếu lợi thế nằm ở chất lượng ổn định, giao hàng đúng hạn, chứng nhận đầy đủ và khả năng tùy biến theo yêu cầu khách hàng, doanh nghiệp có vị thế tốt hơn.

Thứ hai, cần đầu tư vào dữ liệu và tiêu chuẩn. Xuất khẩu hiện đại đòi hỏi hồ sơ sản phẩm rõ ràng, truy xuất nguồn gốc, chứng nhận chất lượng, thông tin phát thải và khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ. Đây là nền tảng để doanh nghiệp tham gia các chuỗi cung ứng có giá trị cao.

Thứ ba, cần chuyển từ bán hàng ngắn hạn sang phát triển thị trường. Một đơn hàng xuất khẩu có thể đến từ hội chợ hoặc kết nối thương mại, nhưng thị trường bền vững cần nghiên cứu người mua, kênh phân phối, quy định nhập khẩu, hành vi tiêu dùng và đối thủ cạnh tranh.

Thứ tư, doanh nghiệp nên khai thác các thị trường ngách. Không phải doanh nghiệp nào cũng đủ sức cạnh tranh ở quy mô lớn. Nhưng nhiều doanh nghiệp có thể thành công với sản phẩm chuyên biệt, chất lượng cao, câu chuyện nguồn gốc rõ ràng hoặc tiêu chuẩn bền vững.

Cơ hội mở rộng thị trường nằm ở năng lực nâng cấp

Xu hướng xuất khẩu mở ra cơ hội rõ ràng cho doanh nghiệp Việt Nam, nhưng cơ hội lớn nhất không nằm ở việc thế giới mua nhiều hơn. Cơ hội lớn nhất nằm ở việc chuỗi cung ứng toàn cầu đang cần những nhà cung ứng linh hoạt, đáng tin cậy và có khả năng đáp ứng tiêu chuẩn mới.

Doanh nghiệp Việt Nam có thể tận dụng vị thế của Việt Nam trong dòng dịch chuyển thương mại, nhu cầu tăng với hàng công nghệ, sản phẩm xanh và các hiệp định thương mại mới. Tuy nhiên, để biến xu hướng thành tăng trưởng thực tế, doanh nghiệp cần nâng cấp năng lực sản xuất, tiêu chuẩn hóa quản trị, kiểm soát rủi ro và phát triển thị trường có chọn lọc.

Xuất khẩu trong giai đoạn mới không còn là cuộc đua bán được nhiều hàng nhất, mà là cuộc đua trở thành nhà cung ứng phù hợp nhất với yêu cầu của thị trường toàn cầu.

Xu hướng xuất khẩu đang tạo ra cả cơ hội và sức ép cho doanh nghiệp Việt Nam. Những doanh nghiệp chủ động nâng cấp tiêu chuẩn, hiểu rõ thị trường và kiểm soát tốt rủi ro sẽ có khả năng mở rộng thị trường bền vững hơn. Ngược lại, doanh nghiệp chỉ dựa vào lợi thế chi phí thấp sẽ dễ bị tổn thương trước biến động thương mại, chính sách và yêu cầu ngày càng cao của người mua quốc tế.